Gdy mowa o Paulu Gauguinie, większość osób widzi egzotyczne Tahiti, intensywne kolory i kobiety o spokojnych twarzach. Za tym obrazem stoi człowiek, który mając 34 lata, rzucił posadę na giełdzie i postawił wszystko na malarstwo. Paul Gauguin to jeden z najważniejszych twórców postimpresjonizmu, a kilka jego obrazów zna niemal każdy, kto choć trochę interesuje się sztuką. Poniżej zebrano najważniejsze dzieła, ich kontekst oraz kilka faktów z życia artysty, które pomagają je zrozumieć.
Paul Gauguin – skąd się wziął ten malarz
Eugène Henri Paul Gauguin urodził się 7 czerwca 1848 roku w Paryżu. Był wnukiem znanej socjalistki i pisarki Flory Tristan, a jego ojciec, Clovis Gauguin, pracował jako dziennikarz w radykalnym piśmie „Le National”. Mieszanka pochodzenia rodziców utrudniała mu, jak podaje jedno ze źródeł, odnalezienie własnej tożsamości, co później widać w jego obrazach.
W wieku siedemnastu lat zaczął pracę w marynarce handlowej i odbył wiele podróży. Do Francji wrócił w 1867 roku, gdy dowiedział się o śmierci matki. Potem został urzędnikiem giełdowym w Paryżu. Malarstwo było wtedy tylko hobby, ale na plenerach poznawał znanych artystów, a szczególnym szacunkiem darzył Cézanne’a. Wskazówek udzielił mu też Camille Pissarro.
Rodzina Gauguina – żona i dzieci
W 1873 roku Gauguin poślubił Dunkę Mette-Sophie Gad. Mieli razem pięcioro dzieci. Do 1882 roku wszystko układało się dość zwyczajnie: stabilna praca, rodzina, malowanie po godzinach. Potem kryzys rynków kapitałowych skłonił go do porzucenia pracy urzędnika i poświęcenia się wyłącznie sztuce.
Taka decyzja odbiła się na życiu rodzinnym. Żona nie zgadzała się na życie w biedzie i postanowiła, że rodzina wyjedzie do Kopenhagi. W 1885 roku Gauguin, skłócony z teściami, zostawił żonę w Danii. Sam wrócił do Francji z sześcioletnim synem Clovisem. Dalsza droga artysty prowadziła już przez Bretanię i Polinezję.
Pięcioro dzieci, 11 lat małżeństwa i jedna decyzja z 1882 roku, która zmieniła historię jego twórczości.
Najważniejsze obrazy Gauguina
Twórczość Gauguina dzieli się na kilka etapów. Najłatwiej uporządkować ją według miejsc: Bretania i Arles, a potem Polinezja. Od tego zależy zarówno paleta barw, jak i tematy.
Bretania i Arles – początek własnego stylu
W 1886 roku Gauguin przeniósł się do Pont-Aven w Bretanii i został twórcą oraz liderem Szkoły z Pont-Aven. To tam wykształcił styl, dzięki któremu jest rozpoznawalny. Zaczął stosować syntetyczne traktowanie plam barwnych i czystą paletę barw. Kreska oddzielająca kolorowe plamy sprawia, że jego obrazy przypominają nieco witraże.
Najsłynniejszy obraz z tego okresu to „Żółty Chrystus” (1889). Uważa się go za sztandarowe dzieło reprezentujące techniki syntetyzmu i klauzonizmu. Z tego okresu pochodzi też „Autoportret z żółtym Chrystusem” z 1889 roku. To dobry punkt wyjścia, żeby zobaczyć, czym ten styl różni się od impresjonizmu.
Warto znać również:
- „Praczki z Arles” (1888)
- „Walka Jakuba z aniołem” (1888)
- „Piękna Angela” (1889)
Te obrazy pochodzą z okresu, gdy w 1888 roku Gauguin przez dziewięć tygodni mieszkał w Arles w Prowansji razem z Vincentem van Goghiem. Dla wielu osób to właśnie ten epizod jest najbardziej znanym fragmentem jego biografii.
Technika Gauguina stała się podstawą dla nabistów, a on sam był dla nich niekwestionowanym autorytetem. Dlatego bretońskie obrazy są ważne nie tylko jako piękne płótna, ale też jako początek nowego kierunku.
Polinezja – obrazy, które zna cały świat
W 1891 roku Gauguin popłynął na Tahiti, łącząc w ten sposób dwa swoje marzenia: dalekie podróże morskie i sztukę. Właśnie tam powstały jego najbardziej znane i cenione obrazy, często przedstawiające miejscową społeczność. Malował tam intensywniejszymi kolorami i prostszymi kompozycjami niż wcześniej.
Z tego okresu pochodzą m.in.:
- „La Orana Maria” (1891) – Maryja w scenerii Tahiti. Chrześcijańska ikonografia spotyka się tu z lokalnym światem, a to częsty motyw u Gauguina, który łączył symbole chrześcijańskie z tahitańskimi.
- „Kobiety z Tahiti” (1891) – obraz o intensywnych kolorach, przedstawiający dwie Tahitanki.
- „Nave nave moe” (1894)
- „Żona króla” (1896)
- „Ta Matete” – jedno z dzieł, w którym dzieci znajdują się w centrum kompozycji.
- „Kiedy wyjdziesz za mąż?” – uważany za najsłynniejszy z jego portretów mieszkańców Tahiti.
Ten ostatni obraz zrobił karierę poza światem sztuki. W 2014 roku sprzedano go za 210 milionów dolarów. To pokazuje, jak bardzo zmieniła się wartość jego prac od czasów, gdy malarz żył w ubóstwie.
„Kiedy wyjdziesz za mąż?” – 210 milionów dolarów w 2014 roku.
„Skąd przychodzimy? Kim jesteśmy? Dokąd zmierzamy?”
Jeśli trzeba wybrać jeden obraz Gauguina, wybór jest oczywisty. Namalował go w latach 1897–1898 i uznaje się go za jego największe dzieło. To monumentalne płótno bywa nazywane artystycznym testamentem malarza.
Obraz jest duży, a jego tytuł brzmi jak pytanie filozoficzne i tak się go czyta: od początku życia, przez codzienność, po jego koniec. Po pokazaniu w Paryżu stał się wydarzeniem sezonu, a dziś przechowuje go bostońskie Museum of Fine Arts. Jeśli ktoś chce zobaczyć go na żywo, powinien celować właśnie w Boston.
Nie tylko malarstwo – rzeźba, ceramika, pisanie
Gauguin kojarzy się głównie z obrazami, ale w jego dorobku jest też wiele rzeźb w drewnie, odlewów z brązu oraz wyrobów ceramicznych. Jedno ze źródeł wymienia go także jako pisarza i grafika. Zajmował się też dziennikarstwem. To pokazuje, że nie ograniczał się do jednego medium.
Ostatnie lata na Markizach
Pod koniec życia Gauguin przeniósł się na Markizy do Atuona na wyspie Hiva-Oa. Kazał tam wybudować dom, który nazwał Domem Rozkoszy (Maison du Jouir). Zmarł w maju 1903 roku, a źródła podają różne daty: 8 albo 9 maja. Przyczyną śmierci był atak serca.
Za życia niemal nie sprzedawał obrazów. Przez większość czasu utrzymywali go przyjaciele, a dziś jego prace biją rekordy na aukcjach. Uznanie przyszło więc dopiero po jego śmierci.
Od czego zacząć poznawanie twórczości Gauguina
Najprostsza ścieżka wygląda tak:
- „Żółty Chrystus” – żeby zobaczyć, na czym polegał cloisonizm i syntetyzm.
- „La Orana Maria” i „Kobiety z Tahiti” – pierwsze polinezyjskie obrazy.
- „Kiedy wyjdziesz za mąż?” – najczęściej wspominany portret z Tahiti.
- „Skąd przychodzimy? Kim jesteśmy? Dokąd zmierzamy?” – obraz, który najlepiej podsumowuje całą twórczość.
W przypadku niektórych tytułów, np. „Never more”, źródła podają różne daty powstania (1887 i 1898). Przed publikacją lub cytowaniem warto sprawdzić datę w katalogu muzealnym.